John le Grand: ‘Ik vond het eerst wel wat gruwelijk, maar was al snel verkocht.’

In maart vorig jaar besloot de universiteit dat het uit 1909 stammende anatomiegebouw in 2003 moet worden gesloopt om plaats te maken voor grote nieuwbouw voor de snelgroeiende medische faculteit. Onder luid protest verhuisde de vakgroep anatomie naar de zevende verdieping van het nieuwe MWF-gebouw van medicijnen en farmacie. Alleen het anatomisch museum bleef achter in het oude gebouw.Conservator John le Grand kreeg van de universiteit één dag in de week om de collectie te onderhouden tot er een nieuwe bestemming voor is gevonden. De RuG overweegt het Anatomisch Museum in één gebouw samen te voegen met het Natuurkundig en Volkenkundig Museum, maar exacte plannen zijn nog niet bekend.FingerspitzengefühlJohn le Grand is per toeval bij het Anatomisch Museum terechtgekomen. ‘Ik heb de Pedagogische Academie gedaan. In tegenstelling tot nu was er toen geen werk te vinden in het onderwijs. Toen kon ik hier voor een jaar terecht. Mijn eerste reactie was er één van huivering, maar ik werd al snel gegrepen door de collectie. Er moest een heleboel gebeuren want er was jarenlang geen vaste conservator geweest.’‘Prepareren is vooral een kwestie van geduld en fingerspitzengefühl. Het kost erg veel tijd. In 1996 kregen we de collectie van Pathologie erbij. Daar zaten prachtige stukken bij, zoals het Hoofd van Medusa. Ik zal je de details besparen, maar het komt erop neer dat zij of hij een obstructie van de lever had, waardoor de bloedafvoer niet op de normale manier plaatsvindt. Dan zoeken de aderen zichzelf over de borst een weg naar het hart. De borst komt er dan uit te zien als het hoofd van Medusa, de mythische vrouw wiens gruwelijke aanblik eenieder die haar zag in steen veranderde.’Het anatomisch museum is niet voor bezoekers met een zwakke maag, want de collectie heeft zowel wetenschappelijke, poëtische als lugubere aspecten. Opengesneden schedels en baarmoeders waarin foetussen aan de navelstreng rondzweven, in plakjes gesneden mensen, een cycloop en een vierling die gebroederlijk naast elkaar in vier potten staat opgesteld, het is allemaal nauwkeurig te bestuderen.KolonialismeDe achttiende- en negentiende-eeuwse wetenschappers uit wier privécollecties het museum is samengesteld, hadden een voorliefde voor vreemde volkeren. Er zijn schedels van over de hele wereld en veel zwarte huid en foetussen op sterk water, zelfs de afgesneden borsten van een 90-jarige afrikaanse vrouw. Wetenschap en kolonialisme gingen hand in hand in die tijd.De Europese koloniën garandeerden een onuitputtelijke toevoer van exotische specimens. Le Grand vertelt: ‘Vergeet niet dat men in die tijd niet wist hoe negers eruit zagen. Wat van ver kwam, was gewoon spannend. Het verhaal gaat dat de vooraanstaande achttiende-eeuwse wetenschapper Petrus Camper ooit een schilderij zag met de drie Wijzen uit het Oosten erop. Hij vond ze er uitzien als zwartgeschilderde blanken. Toen heeft hij een onderzoek gedaan naar hoe negers er wel uitzagen. Ik denk niet dat hij ze als minderwaardige mensen beschouwde.’Sommige preparaten getuigen van een bijzonder gevoel voor het poëtische. Er zijn: een jongensarm met een mooi gevormd blaadje in zijn hand, babyarmpjes met kanten mouwtjes en al op sterk water en een geprepareerd meisjesgezicht met de authentieke tekst ‘aangezicht van een kind door opspuiting der vaten schoon blozende’. Wetenschappelijk gezien overbodige toevoegingen. Zij geven uitdrukking aan de vanitas-gedachte van die tijd dat alles ijdel en vergankelijk is.Schedels van criminelenEen toer langs de grote collectie mensenschedels van criminelen en alle mogelijke volkeren ter wereld, geeft volgens Le Grand ook een mooi inkijkje in de manier waarop vroeger wetenschap werd bedreven. ‘Begin twintigste eeuw deed de theorie opgang dat de verschillend menselijke faculteiten elk hun eigen plek in de hersens hadden en dat het karakter van een persoon uit de specifieke vorm van zijn of haar schedelpan valt af te lezen. De Riemer wilde dat toetsen en heeft daarom de schedels van criminelen en bestudeerd.’ De authentieke bijschriften bij de schedels zijn de charmante getuigen van dit onderzoek: ‘schedeldak van een persoon met onnozel verstand, een geboren zot en een gedistingeerd en verstandig persoon’ en ‘in 1806 geradbraakt te Den Haag wegens diefstal en moord’.Ondanks het unieke karakter van de collectie is het Anatomisch Museum een relatief onbekende attractie van Groningen. Tot de jaren tachtig kwamen er weinig dagjesmensen. Het museum werd vooral gebruikt door medische studenten en kunstenaars. Maar zelfs nadat het museum in de jaren tachtig naar buiten begon te treden, kwamen er nooit meer dan drieduizend bezoekers per jaar. Grote campagnes om bezoekers naar één van de leukste musea van Groningen te trekken, zijn er nooit echt geweest. Sinds de zomer van 2000 kunnen bezoekers alleen nog als groep en op afspraak naar binnen.MonumentDe universiteit wil waarschijnlijk het Anatomisch Museum met het Volkenkundig en Natuurmuseum samenvoegen op één locatie dichter bij het centrum. Tegenstanders van de plannen om de Anatomisch Museum op de huidige locatie te sluiten, hebben zich verenigd in Sterkwater. Deze Vereniging is opgezet door medische studenten, maar wordt ook ondersteund door docenten en artsen.Zij willen dat het anatomiegebouw niet wordt gesloopt en dat het museum aldaar gevestigd blijft, omdat het in het historische pand thuishoort. “De unieke combinatie van zo’n bijzonder museum en het historische gebouw moet behouden blijven”, zegt G.J. Geersing van Sterkwater. “Als je als student medicijnen het Museum of de oude snijzaal binnenloopt, dan voel je honderd jaar medische historie om je heen.”Conservator John le Grand hoopt, samen met Vereniging Sterkwater, dat de poging om het uit 1909 stammende gebouw op de monumentenlijst te krijgen, succesvol is. Tijdens het museumweekend van 21 en 22 april is het Anatomisch Museum voor iedereen geopend. Dan worden ook speciale presentaties gehouden over het museum. Wie op een andere dag een kijkje wil nemen moet bellen met 050-3632455 om een afspraak te maken.door Robert Jan Oosterhaven